Dekenaat Vlijtingen

Genoelselderen

Patroonheilige

St.-Martinus

Aantal inwoners

Genoelselderen telt ongeveer 475 inwoners.
(Gegevens van 01.01.2008)

Korte geschiedenis


Met toelating van het gemeentebestuur van Riemst. Bron: Pierre Diriken, auteur van de 'Geogids Riemst'.

HET ROEMRIJKE GESLACHT ‘VAN ELDEREN’

De aanwezigheid van een tumulus en de fragmentarische vondst van ‘villa’-restanten staven de hypothese dat Genoelselderen, gelegen ten noorden van de heerbaan Tongeren-Maastricht, in de Gallo-Romeinse tijd enige bewoningsactiviteit kende. Het vroegmiddeleeuws domein Aldor of Heldren – zo luid immers de oudste schrijfwijze (1157) – werd omstreeks 1200 in twee Loonse heerlijkheden gesplitst, nl. ’s Herenelderen (genoemd naar Heer Willem; thans een deelgemeente van Tongeren) en Genoelselderen (Elderis Godenoli, 1265). Het prefix ‘Genoels’ is afgeleid van ‘Godenoel’, de voornaam van de eerste heren van Genoelselderen. Godenoel I (+1305), de vermoedelijke bouwheer van het kasteel, werd samen met zijn echtgenote Marula (+1300) in de kerk van Genoelselderen begraven. Tot in 1718, elf generaties lang, zwaaide het geslacht van Elderen onafgebroken de scepter in deze heerlijkheid.

De meeste leden profileerden zich als bijzonder trouwe onderdanen van de Loonse graaf en na 1366 – bij het diplomatiek verdict van de Loonse successieoorlogen kwam het graafschap Loon toen onder het gezag van het prinsbisdom Luik – van de Luikse prins-bisschop. Niet zelden trokken de heren van Elderen ten strijde om de belangen van hun oversten te verdedigen.

Ze werden hiervoor beloond met een waslijst van adellijke titels (o.a. seneschalk of landvoogd) en vooraanstaande functies (o.a. baljuw van het graafschap Loon en grootbaljuw van Bilzen). De meest bekende figuur van het geslacht van Elderen was ongetwijfeld Jan-Lodewijk die tussen 1688 en 1694 prins-bisschop van Luik was. Zijn praalgraf staat in de parochiekerk te kijk. Edmond Willem van Elderen, de oudere broer van de prins-bisschop, was de laatste rechtstreekse erfgenaam in mannelijke lijn. Met de dood van zijn dochter Maria Florentina, gehuwd met Gerard van Oyembrugge, viel in 1718 definitief het doek over vier en een halve eeuw ‘van Elderen-dynastie’. Bij testament ging de heerlijkheid in 1754 over naar de familie de Borchgrave die het ‘heerlijk’ kasteel omstreeks het midden van de vorige eeuw een neoclassicistisch uitzicht bezorgde.

De schepenbank van Genoelselderen volgde de Loonse rechtspraak en ressorteerde rechtstreeks onder het ‘Oppergerecht van Vliermaal’, het hoogste rechtstribunaal in het land van Loon (cfr. Geogids Kortessem). Het feit dat de wereldlijke heren van Genoelselderen de sympathie van hun soevereine overheid genoten, blijkt ook uit hun kerkelijke machtsposities vermits ze tot aan het eind van het Ancien Régime zowel het tiend- als het patronaatsrecht van de Sint-Martinusparochie bezaten. De parochiale fusie van 1805, tussen Membruggen en Genoelselderen, werd in 1834 terug opgeheven.

KASTEEL- EN STRAATDORP IN DE BOVENLOOP VAN DE DEMER

Sinds mensenheugenis is Genoelselderen een straatdorpje in het brongebied van de Demer. In de Sint-Maartenstraat staan meerdere fraaie boerderijen; de kwadraathoeve ‘Sint-Maartenstraat 21’ heeft een 17^de-eeuwse kern (dwarsschuur, stal) in Maasstijl. De Sint-Martinuskerk, deels in laatgotiek en deels in Maasstijl uitgevoerd, dateert uit het eind van de 17^de eeuw. Aan de Millerstraat, nabij de grens met Millen, staat de merkwaardige Sint-Apolloniakapel, een tot gebedshuis verbouwde wachttoren! In het noordelijk gedeelte van het dorp wordt het landschap volledig beheerst door het kasteelverleden.

Genoelselderen is een kasteeldorp: een haagbeukendreef verbindt de dorpskom met het kasteel. Het neoclassicistisch ‘wijnkasteel’ kadert in een park in landschapsstijl met terrasniveaus en vijvers. Ten noorden van het kasteel staat de monumentale kasteelhoeve, één der fraaiste vierkantshoeven van de regio. Het Grootbos of het Elderenbos (25 ha) situeert zich op de steile dalhelling ten oosten van het kasteel, opklimmend tot aan de grens met Herderen. Sinds het laatste decennium van de 20ste eeuw maken wijngaarden – na een onderbreking van enkele eeuwen - opnieuw deel uit van het landschappelijk decor omheen de historische kasteelsite.

DEMOGRAFIE

In 1971 versmolten Genoelselderen, ’s Herenelderen en Membruggen tot ‘Elderen’. Eén legislatuur of zes jaar later werd de triumviraat opnieuw ontbonden. ’s Herenelderen werd aan Tongeren toegevoegd, terwijl de overige twee deelgemeenten van Riemst werden. Genoelselderen, met zijn 252 ha overigens de kleinste deelgemeente van Riemst, telde op 01/01/2002 463 inwoners wat met een gemiddelde bevolkingsdichtheid van 185 inwoners per vierkante kilometer overeenkomt. Na de Tweede Wereldoorlog is het inwonertal nauwelijks toegenomen en dit ondanks de gunstige ligging nabij de E313, de artificiële westgrens van het dorp.